ضروری ترین دانستنی های چشم و گوش برای پرستاران
چشم و گوش از مهمترین اندامهای حسی بدن هستند و هرگونه اختلال در عملکرد آنها میتواند کیفیت زندگی بیمار را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. پرستاران به عنوان اولین اعضای تیم درمان که با بیمار در تماس هستند، نقش بسیار مهمی در ارزیابی، تشخیص زودهنگام علائم هشداردهنده، آموزش بیمار و پیشگیری از عوارض دارند.
آشنایی با ساختار طبیعی چشم و گوش، نحوه انجام معاینه، شناخت بیماریهای شایع و مراقبتهای صحیح پرستاری، باعث میشود پرستار بتواند تغییرات خطرناک را در همان مراحل اولیه تشخیص داده و از آسیبهای دائمی جلوگیری کند.
در این مقاله، تمام نکات ضروری مربوط به چشم و گوش در پرستاری را به زبان ساده اما کاملاً علمی بررسی خواهیم کرد.
چرا آشنایی با چشم و گوش برای پرستاران اهمیت دارد؟
در بسیاری از بیماریها، اولین علائم در چشم یا گوش ظاهر میشوند. برای مثال:
- افزایش فشار داخل جمجمه میتواند باعث تغییر واکنش مردمک شود.
- دیابت ممکن است با رتینوپاتی خود را نشان دهد.
- سکته مغزی میتواند باعث دوبینی یا کاهش شنوایی ناگهانی شود.
- عفونتهای شدید ممکن است منجر به کاهش شنوایی دائمی شوند.
- بعضی داروها مانند آمینوگلیکوزیدها و وانکومایسین خاصیت اتوتوکسیک دارند.
بنابراین پرستار باید بتواند تغییرات طبیعی و غیرطبیعی را از یکدیگر تشخیص دهد.
آشنایی با آناتومی چشم
چشم از قسمتهای مختلفی تشکیل شده است که هر کدام وظیفه مشخصی دارند.
۱. قرنیه (Cornea)
قرنیه لایه شفاف جلوی چشم است که نور ابتدا از آن عبور میکند.
وظایف قرنیه عبارتاند از:
- شکست اولیه نور
- محافظت از ساختار داخلی چشم
- ایجاد بخش عمده قدرت انکساری چشم
از آنجا که قرنیه فاقد رگ خونی است، اکسیژن مورد نیاز خود را از هوا و اشک دریافت میکند.
۲. صلبیه (Sclera)
صلبیه همان بخش سفید رنگ چشم است.
وظایف آن:
- حفظ شکل کره چشم
- محافظت از بافتهای داخلی
- محل اتصال عضلات خارج چشمی
۳. عنبیه (Iris)
عنبیه قسمت رنگی چشم است.
وظیفه اصلی آن تنظیم میزان نور ورودی به چشم است.
عضلات عنبیه باعث کوچک یا بزرگ شدن مردمک میشوند.
۴. مردمک (Pupil)
مردمک در واقع یک سوراخ است، نه یک بافت مستقل.
در محیط تاریک:
- مردمک گشاد میشود.
در محیط روشن:
- مردمک کوچک میشود.
واکنش مردمک یکی از مهمترین شاخصهای بررسی وضعیت عصبی بیمار محسوب میشود.
۵. عدسی (Lens)
عدسی پشت مردمک قرار گرفته است.
وظیفه آن:
- تنظیم فوکوس تصاویر
- تغییر ضخامت هنگام نگاه کردن به اجسام نزدیک یا دور
کدر شدن عدسی همان بیماری آب مروارید (کاتاراکت) است.
۶. شبکیه (Retina)
شبکیه مهمترین بخش بینایی محسوب میشود.
در این قسمت:
- سلولهای استوانهای مسئول دید در شب هستند.
- سلولهای مخروطی مسئول تشخیص رنگها هستند.
تمام نور دریافتشده در شبکیه به پیام عصبی تبدیل میشود.
۷. عصب بینایی
پیامهای تولیدشده در شبکیه از طریق عصب بینایی به مغز منتقل میشوند.
هرگونه آسیب به این عصب میتواند باعث کاهش شدید بینایی یا حتی نابینایی شود.
عملکرد طبیعی چشم چگونه است؟
فرآیند دیدن به ترتیب زیر انجام میشود:
- نور وارد قرنیه میشود.
- از مردمک عبور میکند.
- عدسی نور را متمرکز میکند.
- تصویر روی شبکیه تشکیل میشود.
- پیام عصبی از طریق عصب بینایی به مغز ارسال میشود.
- مغز تصویر را تفسیر میکند.
اختلال در هر یک از این مراحل میتواند منجر به کاهش بینایی شود.
معاینه چشم در پرستاری
ارزیابی چشم یکی از مهمترین بخشهای معاینه فیزیکی است.
بررسی تقارن چشمها
پرستار باید به موارد زیر توجه کند:
- تقارن چشمها
- موقعیت کره چشم
- وجود بیرونزدگی (Proptosis)
- افتادگی پلک (Ptosis)
- وجود تورم یا التهاب
بررسی بینایی
معمولاً از چارت اسنلن (Snellen Chart) استفاده میشود.
در بیمارانی که قادر به خواندن نیستند، میتوان از:
- شمارش انگشتان
- تشخیص حرکت دست
- درک نور
استفاده کرد.
بررسی مردمک
مهمترین ویژگیهای مردمک عبارتاند از:
- اندازه
- شکل
- تقارن
- واکنش به نور
پرستاران معمولاً از عبارت PERRLA استفاده میکنند.
این واژه مخفف عبارت زیر است:
Pupils Equal, Round, Reactive to Light and Accommodation
یعنی:
- مردمکها مساوی هستند.
- گرد هستند.
- به نور واکنش دارند.
- تطابق طبیعی دارند.
بررسی حرکات چشم
از بیمار خواسته میشود بدون حرکت دادن سر، فقط با چشمها یک شیء را دنبال کند.
این آزمایش عملکرد اعصاب مغزی III، IV و VI را بررسی میکند.
وجود دوبینی یا محدودیت حرکت میتواند نشانه آسیب عصبی باشد.
علائم هشداردهنده چشمی که هر پرستار باید بشناسد
در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، بیمار باید سریعاً توسط پزشک ارزیابی شود:
- کاهش ناگهانی بینایی
- دوبینی جدید
- درد شدید چشم
- قرمزی شدید همراه با درد
- ترشح چرکی
- مردمک نامتقارن
- عدم واکنش مردمک به نور
- مشاهده جرقه نور
- دیدن مگسپران ناگهانی
- از دست دادن بخشی از میدان بینایی
این علائم ممکن است نشانه بیماریهای خطرناکی مانند جداشدگی شبکیه، گلوکوم حاد، سکته مغزی یا افزایش فشار داخل جمجمه باشند.
نکات طلایی برای پرستاران
- همیشه ابتدا وضعیت بینایی بیمار را قبل از تجویز قطره چشمی ثبت کنید.
- در بیماران دچار کاهش سطح هوشیاری، واکنش مردمک باید به طور منظم بررسی شود.
- هرگز نوک قطرهچکان با چشم تماس پیدا نکند.
- هنگام معاینه، هر دو چشم را با هم مقایسه کنید.
- در بیماران دیابتی، هرگونه تاری دید را جدی بگیرید.
بیماریهای شایع چشم که هر پرستار باید بشناسد
پرستاران در بخشهای مختلف بیمارستان، درمانگاه، اورژانس و مراقبتهای ویژه با بیمارانی مواجه میشوند که دچار اختلالات چشمی هستند. شناخت علائم اولیه این بیماریها میتواند از بروز آسیبهای دائمی جلوگیری کند.
۱. آب مروارید (Cataract)
آب مروارید به کدر شدن تدریجی عدسی چشم گفته میشود که باعث کاهش عبور نور و در نتیجه افت بینایی میشود. این بیماری شایعترین علت نابینایی قابل درمان در جهان است.
عوامل خطر
- افزایش سن
- دیابت
- مصرف طولانیمدت کورتیکواستروئیدها
- سیگار
- ضربه به چشم
- قرار گرفتن طولانی در معرض اشعه UV
علائم
- تاری تدریجی دید
- کاهش دید شب
- حساسیت به نور
- دیدن هاله اطراف چراغها
- کاهش تشخیص رنگها
نکات پرستاری
- ارزیابی شدت اختلال بینایی
- آموزش استفاده از نور مناسب در منزل
- آموزش مراقبتهای قبل و بعد از عمل فیکوامولسیفیکاسیون
- آموزش عدم مالش چشم پس از جراحی
- آموزش استفاده صحیح از قطرههای تجویزشده
۲. آب سیاه (گلوکوم)
گلوکوم یکی از مهمترین علل نابینایی غیرقابل برگشت است و معمولاً در اثر افزایش فشار داخل چشم (IOP) و آسیب تدریجی عصب بینایی ایجاد میشود.
انواع گلوکوم
گلوکوم زاویه باز
شایعترین نوع بیماری است و معمولاً بدون علامت پیشرفت میکند.
گلوکوم زاویه بسته
یک اورژانس پزشکی محسوب میشود.
علائم
- درد شدید چشم
- تهوع و استفراغ
- سردرد
- کاهش شدید بینایی
- مشاهده هاله اطراف چراغها
- قرمزی چشم
اقدامات پرستاری
- ارجاع فوری بیمار
- کنترل درد
- آمادهسازی بیمار برای کاهش فشار چشم
- آموزش مصرف منظم قطرههای ضدگلوکوم
۳. رتینوپاتی دیابتی
رتینوپاتی دیابتی یکی از شایعترین عوارض دیابت است که در اثر آسیب به عروق شبکیه ایجاد میشود.
علائم
- تاری دید
- مشاهده لکههای شناور (Floaters)
- کاهش میدان بینایی
- خونریزی شبکیه
- نابینایی در مراحل پیشرفته
مراقبتهای پرستاری
- آموزش کنترل دقیق قند خون
- تشویق به معاینه سالانه چشم
- کنترل فشار خون
- آموزش مراجعه سریع در صورت کاهش ناگهانی دید
۴. دژنراسیون ماکولا (AMD)
این بیماری بیشتر در سالمندان دیده میشود و علت اصلی کاهش دید مرکزی است.
علائم
- تاری دید مرکزی
- مشکل در مطالعه
- مشکل در رانندگی
- مشاهده خطوط شکسته
اقدامات پرستاری
- آموزش استفاده از وسایل کمکبینایی
- ارجاع جهت درمان ضد VEGF در نوع مرطوب
- آموزش تغذیه غنی از لوتئین و زآگزانتین
۵. جداشدگی شبکیه (Retinal Detachment)
یک اورژانس چشمپزشکی است.
علائم
- جرقه نور
- مگسپران ناگهانی
- احساس پرده سیاه جلوی چشم
- کاهش ناگهانی دید
اقدامات پرستاری
- جلوگیری از فعالیت شدید
- ارجاع فوری
- آموزش اهمیت مراجعه بدون تأخیر
داروهای چشمی و نکات مهم پرستاری
پرستاران باید علاوه بر شناخت داروها، روش صحیح تجویز آنها را نیز بدانند.
قطرههای آنتیبیوتیک
مانند:
- سیپروفلوکساسین
- توبرامایسین
- موکسیفلوکساسین
کاربرد:
- درمان عفونتهای باکتریایی چشم
اشک مصنوعی
کاربرد:
- خشکی چشم
- سندرم شوگرن
- استفاده طولانی از مانیتور
قطرههای ضدگلوکوم
مانند:
- تیمولول
- لاتانوپروست
- بریمونیدین
- دورزولامید
نکته مهم:
بعد از چکاندن قطره، بیمار باید حدود یک دقیقه روی مجرای اشکی (Nasolacrimal Duct) فشار ملایم وارد کند تا جذب سیستمیک دارو کاهش یابد و احتمال عوارض جانبی کمتر شود.
آموزش صحیح استفاده از قطره چشمی
پرستار باید مراحل زیر را به بیمار آموزش دهد:
- شستن دستها
- تکان دادن بطری در صورت نیاز
- نگاه کردن به بالا
- پایین کشیدن پلک تحتانی
- چکاندن تنها یک قطره
- بستن آرام چشم (بدون فشار)
- فشار ملایم بر مجرای اشکی
- رعایت فاصله ۵ تا ۱۰ دقیقه بین دو نوع قطره مختلف
نکته: تماس نوک قطرهچکان با چشم یا پلک میتواند باعث آلودگی دارو و افزایش خطر عفونت شود.
آشنایی با آناتومی گوش
گوش علاوه بر شنوایی، در حفظ تعادل بدن نیز نقش اساسی دارد.
از نظر آناتومیک، گوش به سه بخش تقسیم میشود:
۱. گوش خارجی (Outer Ear)
شامل:
- لاله گوش (Auricle/Pinna)
- مجرای شنوایی خارجی
- پرده صماخ (Tympanic Membrane)
وظایف
- جمعآوری امواج صوتی
- هدایت صدا به پرده گوش
- محافظت از ساختارهای داخلی
۲. گوش میانی (Middle Ear)
بین پرده صماخ و گوش داخلی قرار دارد.
شامل سه استخوانچه:
- چکشی (Malleus)
- سندانی (Incus)
- رکابی (Stapes)
این استخوانچهها کوچکترین استخوانهای بدن هستند و وظیفه انتقال و تقویت ارتعاشات صوتی را بر عهده دارند.
همچنین شیپور استاش گوش میانی را به حلق متصل میکند و در تنظیم فشار دو سوی پرده گوش نقش دارد.
۳. گوش داخلی (Inner Ear)
مهمترین قسمت گوش است.
شامل:
- حلزون (Cochlea)
- دهلیز (Vestibule)
- مجاری نیمدایرهای (Semicircular Canals)
وظایف
حلزون مسئول تبدیل ارتعاشات به پیام عصبی است.
دستگاه دهلیزی مسئول:
- حفظ تعادل
- تشخیص وضعیت بدن
- تشخیص حرکت سر
است.
معاینه گوش در پرستاری
بررسی ظاهری
در ابتدا باید موارد زیر بررسی شوند:
- تقارن گوشها
- قرمزی
- تورم
- ترشح
- زخم
- بدشکلی مادرزادی
- هماتوم
لمس گوش
وجود درد هنگام کشیدن لاله گوش یا فشار روی تراگوس (Tragus) میتواند به نفع اوتیت خارجی باشد.
اتوسکوپی
اتوسکوپ برای بررسی موارد زیر استفاده میشود:
- جرم گوش
- جسم خارجی
- التهاب
- پارگی پرده گوش
- ترشح
- رنگ پرده صماخ
- برجستگی یا فرورفتگی پرده
در یک پرده صماخ طبیعی، رنگ معمولاً خاکستری مرواریدی و رفلکس نوری حفظ شده است.
ارزیابی شنوایی
پرستار میتواند ابتدا با آزمون زمزمه (Whisper Test) غربالگری سادهای انجام دهد. در صورت شک به کاهش شنوایی، بیمار برای انجام تستهای تخصصی مانند ادیومتری (Audiometry) ارجاع داده میشود.
انواع کاهش شنوایی (Hearing Loss)
کاهش شنوایی یکی از شایعترین مشکلات سیستم شنوایی است و میتواند در هر سنی رخ دهد. تشخیص نوع کاهش شنوایی به پرستار کمک میکند تا بیمار را سریعتر برای درمان مناسب ارجاع دهد.
به طور کلی، کاهش شنوایی به سه دسته تقسیم میشود:
۱. کاهش شنوایی رسانشی (Conductive Hearing Loss)
در این نوع، مشکل در انتقال امواج صوتی از گوش خارجی یا میانی به گوش داخلی است.
علل شایع
- تجمع جرم گوش
- جسم خارجی
- پارگی پرده گوش
- اوتیت میانی
- اتواسکلروز
- اختلال عملکرد شیپور استاش
علائم
- کاهش شنوایی تدریجی
- احساس پری گوش
- گاهی درد
- شنیدن صدای خود با شدت بیشتر
نکات پرستاری
- بررسی وجود جرم یا ترشح
- آموزش عدم استفاده از گوشپاککن
- ارجاع به پزشک در صورت شک به پارگی پرده گوش
- آموزش تکمیل دوره درمان آنتیبیوتیکی
۲. کاهش شنوایی حسیعصبی (Sensorineural Hearing Loss)
این نوع در اثر آسیب به حلزون یا عصب شنوایی ایجاد میشود و معمولاً دائمی است.
علل
- افزایش سن
- قرار گرفتن طولانی در معرض صدای بلند
- بیماری منیر
- تومور عصب شنوایی
- داروهای اتوتوکسیک
- مننژیت
- سکته مغزی
علائم
- کاهش تدریجی شنوایی
- وزوز گوش
- مشکل در درک گفتار
- شنیدن صداها بدون وضوح کافی
اقدامات پرستاری
- آموزش محافظت از گوش در محیطهای پر سر و صدا
- بررسی مصرف داروهای اتوتوکسیک
- ارجاع برای ادیومتری
- آموزش استفاده صحیح از سمعک در صورت نیاز
۳. کاهش شنوایی مختلط (Mixed Hearing Loss)
در این حالت، بیمار همزمان دچار کاهش شنوایی رسانشی و حسیعصبی است.
بیماریهای شایع گوش
۱. اوتیت خارجی (Otitis Externa)
اوتیت خارجی یا گوش شناگران (Swimmer’s Ear) التهاب مجرای خارجی گوش است.
عوامل خطر
- شنا در آب آلوده
- رطوبت زیاد
- استفاده از گوشپاککن
- خاراندن گوش
علائم
- درد شدید هنگام لمس لاله گوش
- ترشح
- خارش
- قرمزی مجرا
- کاهش شنوایی خفیف
اقدامات پرستاری
- خشک نگه داشتن گوش
- آموزش عدم ورود آب به گوش
- آموزش استفاده صحیح از قطره گوشی
- کنترل درد
۲. اوتیت میانی (Otitis Media)
یکی از شایعترین بیماریهای کودکان است.
علائم
- درد گوش
- تب
- کاهش شنوایی
- احساس پری گوش
- گاهی پارگی پرده گوش و خروج ترشح
مراقبتهای پرستاری
- کنترل تب
- کنترل درد
- آموزش مصرف کامل آنتیبیوتیک
- آموزش مراجعه در صورت خروج ترشح
۳. بیماری منیر (Ménière’s Disease)
یک اختلال گوش داخلی است که در اثر افزایش مایع اندولنف ایجاد میشود.
علائم کلاسیک
- سرگیجه حملهای شدید
- وزوز گوش
- احساس پری گوش
- کاهش شنوایی نوسانی
نکات پرستاری
- آموزش رژیم کمنمک
- کاهش مصرف کافئین
- پیشگیری از سقوط هنگام حملات سرگیجه
- آموزش مصرف منظم داروها
۴. وزوز گوش (Tinnitus)
وزوز گوش یک بیماری مستقل نیست، بلکه نشانهای از یک مشکل زمینهای است.
علل
- کاهش شنوایی
- سر و صدای زیاد
- مصرف برخی داروها
- بیماری منیر
- اضطراب
اقدامات پرستاری
- کاهش استرس
- آموزش پرهیز از صدای بلند
- ارزیابی داروهای مصرفی
- ارجاع در صورت شروع ناگهانی یا یکطرفه بودن وزوز
داروهای اتوتوکسیک؛ نکتهای که هر پرستار باید بداند
برخی داروها میتوانند به گوش داخلی آسیب برسانند و باعث کاهش شنوایی یا اختلال تعادل شوند.
مهمترین داروهای اتوتوکسیک
- جنتامایسین
- آمیکاسین
- توبرامایسین
- استرپتومایسین
- وانکومایسین (بهویژه در غلظتهای بالا یا همراه با سایر داروهای اتوتوکسیک)
- فوروزماید
- بومتانید
- سیسپلاتین
وظایف پرستار
- بررسی شکایت بیمار از وزوز یا کاهش شنوایی
- پایش سطح سرمی داروها در صورت نیاز
- گزارش سریع علائم جدید
- آموزش بیمار برای اطلاع دادن هرگونه تغییر شنوایی یا تعادل
آموزش صحیح استفاده از قطره گوش
بسیاری از بیماران قطره گوش را به روش نادرست استفاده میکنند.
مراحل صحیح
- شستن دستها
- گرم کردن بطری در کف دست
- خواباندن بیمار به پهلو
- کشیدن لاله گوش:
- در بزرگسالان: به سمت بالا و عقب
- در کودکان زیر ۳ سال: به سمت پایین و عقب
- چکاندن قطره بدون تماس نوک قطرهچکان با گوش
- حفظ وضعیت بیمار به مدت ۳ تا ۵ دقیقه
- در صورت تجویز پزشک، قرار دادن پنبه بهطور موقت در دهانه مجرا (بدون فشار دادن به داخل)
مراقبتهای پرستاری از بیماران مبتلا به اختلالات بینایی
بیماران با کاهش بینایی در معرض خطر سقوط، آسیب و کاهش استقلال هستند.
اقدامات مهم
- معرفی خود هنگام نزدیک شدن به بیمار
- توضیح اقدامات قبل از انجام آنها
- قرار دادن وسایل شخصی در محل ثابت
- حذف موانع از مسیر حرکت
- تأمین نور کافی (در صورت تحمل بیمار)
- همراهی بیمار هنگام راه رفتن در محیط ناآشنا
مراقبت از بیماران کمشنوا
برقراری ارتباط صحیح با این بیماران، کیفیت مراقبت را بهطور قابل توجهی افزایش میدهد.
توصیهها
- قبل از صحبت، توجه بیمار را جلب کنید.
- روبهروی بیمار بایستید تا بتواند حرکات لب را ببیند.
- واضح و با سرعت معمول صحبت کنید؛ فریاد زدن کمکی نمیکند.
- در صورت نیاز، از نوشتن یا تصاویر استفاده کنید.
- از وجود و عملکرد صحیح سمعک اطمینان حاصل کنید.
اشتباهات رایج پرستاران در مراقبت از چشم و گوش
پرهیز از این خطاها میتواند ایمنی بیمار را افزایش دهد:
- چکاندن چند قطره همزمان بدون فاصله زمانی
- تماس نوک قطرهچکان با چشم یا گوش
- شستوشوی گوش در بیمار مشکوک به پارگی پرده صماخ
- نادیده گرفتن کاهش ناگهانی بینایی یا شنوایی
- استفاده از گوشپاککن برای خارج کردن جرم گوش
- آموزش ناکافی بیمار درباره نحوه مصرف داروها
- ثبت نکردن دقیق یافتههای معاینه
نکات طلایی برای آزمونهای پرستاری
- کاهش ناگهانی بینایی = ارجاع اورژانسی
- درد شدید چشم همراه با تهوع = احتمال گلوکوم زاویه بسته
- جرقه نور و مگسپران ناگهانی = احتمال جداشدگی شبکیه
- سرگیجه + وزوز گوش + کاهش شنوایی = احتمال بیماری منیر
- درد هنگام کشیدن لاله گوش = بیشتر به نفع اوتیت خارجی
- تب، درد و کاهش شنوایی در کودک = احتمال اوتیت میانی
