تشنج چیست و چرا رخ می‌دهد؟

تشنج (Seizure) نتیجه‌ی فعالیت الکتریکی غیرطبیعی و ناگهانی در مغز است که می‌تواند منجر به تغییرات موقت در حرکت، رفتار، هوشیاری و احساسات فرد شود. در واقع، مغز مجموعه‌ای از فعالیت‌های الکتریکی منظم را تولید می‌کند؛ زمانی که این ریتم‌های الکتریکی دچار اختلال می‌شوند، تشنج رخ می‌دهد.اگرچه بسیاری از تشنج‌ها به دلیل صرع (Epilepsy) اتفاق می‌افتند، اما دلایل دیگری مانند تب بالا، عفونت‌های مغزی، ضربه مغزی، افت شدید قند خون و اختلالات متابولیک نیز می‌توانند عامل بروز یک حمله تشنجی باشند.

طبقه‌بندی انواع تشنج

متخصصان مغز و اعصاب، تشنج‌ها را بر اساس محل شروع و نحوه گسترش فعالیت الکتریکی در مغز به دو دسته اصلی تقسیم می‌کنند:

۱. تشنج‌های کانونی یا موضعی (Focal Seizures)

این نوع تشنج‌ها از یک ناحیه خاص در مغز شروع می‌شوند. علائم آن‌ها بستگی به عملکرد آن ناحیه از مغز دارد.

• تشنج کانونی آگاهانه (ساده): در این نوع، هوشیاری فرد حفظ می‌شود، اما ممکن است تغییراتی در حس بویایی، چشایی، بینایی یا حرکات غیرارادی اندام‌ها رخ دهد.

• تشنج کانونی ناآگاهانه (پیچیده): این تشنج اغلب در لوب گیجگاهی (تمپورال) رخ می‌دهد و باعث از دست رفتن یا تغییر سطح هوشیاری می‌شود. فرد ممکن است رفتارهای تکراری (مانند ملچ ملوچ کردن یا لباس کندن) انجام دهد.

۲. تشنج‌های عمومی یا گسترده (Generalized Seizures)

این تشنج‌ها از همان ابتدا کل دو نیمکره مغز را درگیر می‌کنند و تقریباً همیشه با از دست دادن هوشیاری همراه هستند. شایع‌ترین انواع تشنج‌های عمومی عبارتند از:

راهکارهای درمانی و مدیریت تشنج

هدف از درمان تشنج، کنترل کامل حملات، کاهش شدت و دفعات آن‌ها و بهبود کیفیت زندگی بیمار است.

الف) دارو درمانی (داروهای ضد صرع)

خط اول درمان برای بیشتر افراد مبتلا به صرع و تشنج‌های مکرر، مصرف داروهای ضدتشنج (AEDs) مانند کاربامازپین، فنی‌توئین، والپروئیک اسید یا لاموتریژین است. حدود ۷۰ درصد از بیماران با مصرف صحیح این داروها تشنجشان کنترل می‌شود.

ب) روش‌های درمانی غیر دارویی و جراحی

برای افرادی که به دارو پاسخ نمی‌دهند (صرع مقاوم به درمان)، گزینه‌های زیر توسط پزشک متخصص مغز و اعصاب بررسی می‌شوند:

1. رژیم کتوژنیک: یک رژیم غذایی با چربی بالا و کربوهیدرات بسیار پایین که در برخی کودکان و بزرگسالان مؤثر است.

2. جراحی مغز: در صورتی که ناحیه مشخص و کوچکی از مغز عامل تشنج باشد، برداشتن یا تغییر آن ناحیه می‌تواند حملات را متوقف کند.

3. تحریک عصب واگ (VNS): کاشت یک دستگاه کوچک شبیه ضربان‌ساز که پالس‌های الکتریکی را به عصب واگ ارسال می‌کند.

اقدامات اولیه و کمک‌های ضروری هنگام تشنج

اگر فردی دچار تشنج شد، حفظ آرامش و اقدامات زیر حیاتی است:

1. ایمنی: فرد را به آرامی روی زمین بخوابانید و اجسام سخت، تیز یا خطرناک را از اطراف او دور کنید.
2. سر: یک شیء نرم (مانند بالش یا لباس تاشده) زیر سر فرد قرار دهید تا از آسیب جلوگیری شود.
3. تنفس: اگر فرد قادر به تنفس نیست یا کف از دهانش خارج می‌شود، او را به پهلو بچرخانید (وضعیت ریکاوری) تا راه هوایی باز بماند.
4. زمان‌بندی: مدت زمان تشنج را یادداشت کنید.
5. ممنوعیت‌ها: هرگز چیزی را در دهان فرد قرار ندهید و سعی نکنید جلوی حرکات او را بگیرید.

توجه مهم: اگر تشنج بیش از ۵ دقیقه طول کشید یا حملات پشت سر هم اتفاق افتاد، فوراً با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید.

نتیجه‌گیری

درک انواع تشنج و آگاهی از نحوه مدیریت آن‌ها، کلید زندگی بهتر برای افراد مبتلا به صرع و خانواده‌هایشان است. درمان موفقیت‌آمیز مستلزم تشخیص دقیق نوع تشنج و پیگیری منظم توسط متخصص مغز و اعصاب است.