سفتریاکسون (Ceftriaxone) یک آنتیبیوتیک تزریقی پرکاربرد و قوی است که برای مقابله با طیف وسیعی از عفونتهای باکتریایی جدی استفاده میشود. این دارو به دلیل اثربخشی بالا، به عنوان یکی از اعضای کلیدی در دسته سفالوسپورینهای نسل سوم شناخته میشود.
از آنجا که این آنتیبیوتیک تأثیر بسیار بالایی دارد اما میتواند با عوارض جانبی جدی نیز همراه باشد، شناخت دقیق مکانیسم عملکرد و نکات حیاتی تزریق آن برای کادر درمان و بیماران ضروری است.
سفتریاکسون یک آنتیبیوتیک باکتریکش است که با مهار سنتز دیواره سلولی باکتریها عمل میکند.
-
روش عمل: این دارو به پروتئینهای خاصی در غشای سلولی باکتریها که به نام پروتئینهای متصلشونده به پنیسیلین (PBPs) معروف هستند، متصل میشود.
-
نتیجه نهایی: سفتریاکسون در مرحله نهایی تشکیل پپتیدوگلیکان، جایگزین عوامل تشکیلدهنده دیواره سلولی میشود و مانع از تشکیل یک دیواره کامل و محافظتی در هنگام تقسیم سلولی میشود.
-
از بین رفتن باکتری: در نتیجه، باکتریها دچار نقص ساختاری شده و در محیط آبکی، آب را جذب کرده، متورم و در نهایت متلاشی (لیز) میشوند.
این مکانیسم باعث میشود سفتریاکسون در برابر بسیاری از باکتریهای گرم مثبت و گرم منفی مؤثر باشد و نسبت به تخریب توسط بسیاری از آنزیمهای بتالاکتاماز مقاوم بماند.
موارد مصرف سفتریاکسون
سفتریاکسون معمولاً برای درمان عفونتهای باکتریایی حساس به آن تجویز میشود که شامل طیف گستردهای از بیماریها در بخشهای مختلف بدن است:
-
عفونتهای سیستمیک: سپتیسمی (عفونت خون) و تب حصبه.
-
عفونتهای تنفسی و سینوسی: پنومونی (ذاتالریه) و اوتیت میانی حاد باکتریایی.
-
عفونتهای دستگاه عصبی: مننژیت (عفونت پردههای مغز و نخاع).
-
عفونتهای دستگاه تناسلی: گنوکوک (سوزاک) و شانکروئید.
-
عفونتهای لگنی و شکمی: عفونتهای داخل شکمی و بیماری التهابی لگن.
-
پروفیلاکسی جراحی: این دارو قبل از اعمال جراحی برای پیشگیری از بروز عفونتهای پس از عمل نیز به صورت تک دوز تجویز میشود.
نحوه تزریق و نکات حیاتی
سفتریاکسون به صورت خوراکی قابل تجویز نیست و باید حتماً به صورت تزریق داخل عضلانی (IM) یا تزریق داخل وریدی (IV) مصرف شود.
-
تزریق عضلانی: محتویات ویال باید در آب مقطر رقیق شود.
-
تزریق وریدی: سفتریاکسون باید حتماً داخل سرم رقیق شود و به آهستگی تزریق گردد.
-
دوز و دفعات: معمولاً طبق دستور پزشک، یک یا دو بار در روز تجویز میشود و دوز بر اساس وضعیت پزشکی و پاسخ به درمان تعیین میگردد.
-
نکته حیاتی (محل تزریق): تزریق این دارو باید صرفاً توسط افراد مجرب و در مراکز درمانی مجهز به سیستم احیاء انجام گیرد.
-
تداخل با کلسیم: مصرف همزمان سفتریاکسون با محلولها یا فرآوردههای حاوی کلسیم در نوزادان ممنوع است.
-
توجه به درمان: حتی در صورت بهبودی، هرگز مصرف دارو را خودسرانه قطع یا کم نکنید تا از عود مجدد عفونت یا ایجاد مقاومت آنتیبیوتیکی جلوگیری شود.
عوارض جانبی و واکنشهای حساسیتی خطرناک
مانند تمام آنتیبیوتیکها، سفتریاکسون نیز میتواند عوارض جانبی ایجاد کند، هرچند پزشک مزایای آن را بر عوارض ترجیح داده است.
الف. عوارض رایج و موضعی:
-
محل تزریق: درد، قرمزی، گرما، سفتی و التهاب در محل تزریق عضلانی یا وریدی شایع است.
-
گوارشی: اسهال، حالت تهوع، استفراغ، درد معده یا نفخ.
ب. واکنشهای حساسیتی جدی (آنافیلاکسی):
مهمترین و خطرناکترین عارضه سفتریاکسون، واکنشهای حساسیتی و آلرژیهای شدید است. این واکنشها ممکن است به شکل شوک آنافیلاکسی (Anafilaksy) بروز کنند.
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، فوراً به پزشک یا مرکز درمانی مراجعه کنید:
-
تنگی نفس
-
تب و سرفه
-
مدفوع خونی یا آبکی و کرامپهای شدید شکمی
-
خستگی غیرمعمول یا علائم مشکلات کلیوی (مانند ادرار دردناک و مکرر)
نکات منع مصرف و احتیاط
-
حساسیت: این دارو در افرادی که به خود سفتریاکسون یا سایر داروهای دسته پنیسیلینها و سفالوسپورینها حساسیت دارند، منع مصرف مطلق دارد.
-
نوزادان: استفاده از این دارو در نوزادان نارس و نوزادانی که سطح بیلی روبین خون بالایی دارند، توصیه نمیشود.
-
عفونتهای ویروسی: سفتریاکسون و سایر آنتیبیوتیکها، بر خلاف باور عمومی، بر روی سرماخوردگی، آنفولانزا یا سایر عفونتهای ویروسی مؤثر نیستند. مصرف بیرویه آنتیبیوتیکها خطر مقاومت آنتیبیوتیکی را به شدت افزایش میدهد.