آگاهی از فازها و مراحل بهبودی زخم برای هر پرستار و درمانگر زخم مهم و ضروری است. و به پرستار و درمانگر زخم برای تشخیص بهتر و درمان بهتر کمک میکند. به دنبال هر آسیب و ترومایی بدن خود را طی مراحل و فازهای پیچیده ای ترمیم میکند. در این مقاله این مراحل را به صورت علمی آموزش میدهیم.
مراحل بهبودی زخم
بهبودی زخم شامل ۴ مرحله است که هر مرحله در بازه ی زمانی خود بایستی اتفاق افتد و هر گونه اختلال در این مراحل روند بهبود زخم را دچار اختلال میکند این اختلالات میتواند شامل:
بیماریهای انعقادی (Coagulation Disorders)که مستقیماً با لایههای پوست در ارتباط هستند، زیرا خونرسانی به پوست از طریق مویرگهای ظریف در لایه درم انجام میشود. هرگونه اختلال در سیستم انعقاد خون (سفت شدن بیش از حد یا تمایل به خونریزی) نشانههای واضحی روی پوست ایجاد میکند. بیماری های مشهور در این زمینه:هموفیلی (Hemophilia)، کمبود پلاکت (ITP)، واسکولیت (Vasculitis) و سندرم آنتیفسفولیپید.
کمبود فاکتورهای انعقادی به این معناست که بدن شما یک یا چند پروتئین لازم برای لخته شدن خون را به مقدار کافی تولید نمیکند. بیماری های مشهور در این زمینه: هموفیلیها (Hemophilia)، بیماری فونویلبراند (Von Willebrand Disease) و کمبود فاکتورهای وابسته به ویتامین K.
یا به دلیل دریافت داروهای آنتی کوآگولانت یا ضد انعقاد باشد که شامل: وارفارین، ریواروکسابان و آپیکسابان، هپارین و انوکساپارین میباشد.
این مراحل بهبودی زخم شامل:
- مرحله اول : Homeostasis
- مرحله دوم :Inflammatory
- مرحله سوم :Proliferative
- مرحله چهارم :Remodelling
Homeostasis
فرایندی که بدن برای توقف خونریزی در محل آسیب دیده جهت بهبودی زخم انجام میدهد. به دنبال آسیب و تروما در محل، سیستم انعقادی فعال میشود که شامل انقباض عروقی، تشکیل میخ پلاکتی(در حالت عادی، لایه داخلی رگ (اندوتلیوم) بسیار لیز است و پلاکتها به آن نمیچسبند اما در زمان بریدن رگ کلاژن های زیرین رگ به پلاکت ها توسط فاکتور فون ویلبراند میچسبند و در نهایت تشکیل میخ پلاکتی میدهد) میباشد.
Inflammatory
وقتی بدن به دنبال تروما و آسیب دچار خونریزی میشود، سلول های آسیب دیده موادشیمیایی از خود آزاد میکنند که گلبول های سفید خون را متوجه خود میکنند و در نتیجه نوتروفیل ها از دیواره ی رگ عبور میکنند. نوتروفیل ها با ماکروفاژ های مستقر در محل(مونوسیت هایی هستند که از دیواره ی رگ عبور کرده و شروع به بیگانه خواری میکند و همچنین در محل آسیب دیده شروع به تولید فاکتورهایی میکند که سبب تجمع بیشتر سلول های التهابی میشود)به عوامل بیماری زا حمله میکنند و به همین دلیل محل آسیب دیده قرمز، متورم و گرم تر از بقیه نقاط است. این علائم نشاندهنده ی التهاب است. ترشح بیش از حد نوتروفیل ها و ماکروفاژ ها باعث ایجاد فاز التهابی شدیدتر میشود و لازم به گفتن این نکته وجود دارد که در بیمارانی با رعایت بهداشت ضعیف این فاز شدیدتر است و ترشحات شدیدتری دارند.
ماکروفاژ ها با آزاد کردن یکسری Leucytokine ها مثل VEGF و PGF از فاز التهابی به فاز تکثیری وارد میشوند.
Proliferative
مهم ترین سلول ها در این مرحله فیبروبلاست ها هستند که هدف در این مرحله پر کردن محل آسیب دیده است. این مرحله بلافاصله بعد از هموستازی و التهاب رخ میدهد . در این فاز سلول های فیبروبلاست به محل زخم می آیند و شروع به تولید انبوه کلاژن میکنند که این همان اسکلت بندی جدید برای جایگزینی میخ پلاکتی است. از طرفی سلول های لایه اپیدرم جهت دفاع در برابر میکروبها از لبه های زخم حرکت کرده و روی سطح زخم را میپوشانند که به این فرایند سلول های لایه اپیدرم اپیتلیالیزاسیون (Epithelialization) میگویند.
ماتریس خارج سلولی(ECM مخفف Extracellular Matrix )
اگر سلولهای بدن را به «آجرهای یک ساختمان» تشبیه کنیم، ECM همان «ملات، اسکلتبندی و فضای بین آجرها» است. هیچ سلولی در بدن بهصورت معلق رها نیست؛ بلکه همه در این شبکه پیچیده قرار گرفتهاند.حاوی یکسری اجزا میباشد که کمک میکند سلول ها در این فاز کار خود را به درستی انجام دهند.
فیبروبلاستها ابتدا یک ECM موقت میسازند تا سلولهای جدید بتوانند روی آن حرکت کرده و جای زخم را پر کنند.
ترکیبات اصلی ECM
- Collagen
- Elastin
- فیبرونکتین و لامینین
- گلیکوزآمینوگلیکانها (GAGs)
Remodelling
در این فاز فرایند ترمیم همچنان ادامه دارد و ممکن است از ۲۱ روز تا ۲ سال طول بکشد. این مرحله اگر درست و دقیق انجام نگیرد امکان عود و برگشت زخم با علائم شدیدتر میباشد. لذا، این مرحله به بیماران خود توصیه های لازم اعم از رعایت بهداشت صحیح و استفاده از کفش مناسب درصورتیکه بیمار دارای زخم پای دیابتی است و تغذیه مناسب را داشته باشید.
